Psikoloji, insanın düşünme, duygulanma ve davranış biçimlerini bilimsel yöntemlerle inceleyen bilim dalıdır. Türk Dil Kurumu (TDK) sözlüğü psikolojiyi “bir grubun veya bir bireyin düşünme, duygulanma biçimlerini ve davranışlarını konu alan bilim dalı” olarak tanımlar; OpenStax ders kitabı ise zihnin ve davranışın bilimsel incelenmesinden söz eder. Psikoloji, psikolog unvanından ve psikoterapi uygulamasından daha geniş bir bilgi alanıdır.
Psikoloji ne demek?
TDK’ye göre “psikoloji” sözcüğü Fransızca psychologie sözcüğünden gelir. Gündelik dilde aynı sözcük, kişinin içinde bulunduğu ruh durumunu anlatmak için de kullanılır; TDK sözlüğü bu kullanımı da ayrı bir anlam olarak verir. Bu yazıda sözcüğün bilim dalı anlamı ele alınmaktadır.
Psikoloji neyi ve hangi yöntemlerle inceler?
Zihin doğrudan gözlenemediği için psikologlar zihinsel süreçleri dolaylı yoldan, yani gözlenebilir davranış, biyolojik göstergeler ve kişilerin kendi bildirimleri aracılığıyla incelemeye çalışır. OpenStax’a göre psikolojik bilim ampiriktir, yani ölçülebilir verilere dayanır.
Millî Eğitim Bakanlığı’nın (MEB) ortaöğretim seçmeli Psikoloji Dersi sayfasında, psikolojinin amaçlarında davranışı tanımlama, açıklama, tahmin ve kontrol etme kavramlarına yer verildiği belirtilir. Aynı sayfada deneysel ve ilişkisel yöntem ile betimsel yöntem anılır; betimsel yöntemin teknikleri arasında gözlem, görüşme, psikolojik testler, anket ve vaka incelemesi sayılır.
Psikolojinin alt dalları nelerdir?
Psikolojinin alt dallarını sayan tek ve kesin bir liste yoktur; sınıflama kaynağa ve amaca göre değişir. OpenStax, kendi özetinin kapsamlı bir liste olmadığını belirtir. Türk Psikologlar Derneği altı kuramsal ve on üç uygulamalı alt alan sayarken, MEB sayfasında dokuz dal anılır. Aşağıdaki tablo, OpenStax’ın tanımlarından yararlanarak bazı alt dalların başlıca ilgi alanlarını özetler.
| Alt dal | Başlıca ilgilendiği soru |
|---|---|
| Biyopsikoloji | Biyolojik süreçler, özellikle sinir sisteminin yapısı ve işleyişi, davranışı nasıl biçimlendirir? |
| Bilişsel psikoloji | Düşünceler, deneyimlerimizle ve davranışlarımızla nasıl ilişkilenir? |
| Gelişim psikolojisi | İnsan yaşam boyunca bedensel, bilişsel ve sosyal açıdan nasıl değişir? |
| Kişilik psikolojisi | Her bireyi benzersiz kılan düşünce ve davranış örüntüleri nelerdir? |
| Sosyal psikoloji | İnsanlar başkalarıyla nasıl ilişki kurar; başkalarının varlığı davranışı nasıl değiştirir? |
| Endüstri-örgüt psikolojisi | İş yerlerinde ve örgütlerde psikolojik ilkeler nasıl uygulanır? |
| Sağlık psikolojisi | Biyolojik, psikolojik ve sosyokültürel etkenler sağlığı nasıl etkiler? |
| Klinik psikoloji | Psikolojik güçlükler ve sorunlu davranış örüntüleri nasıl değerlendirilir ve ele alınır? |
| Danışmanlık psikolojisi | Psikolojik açıdan sağlıklı sayılan kişilerde duygusal, sosyal, mesleki ve sağlıkla ilgili sonuçlar nasıl desteklenir? |
| Adli psikoloji | Adalet sisteminde ortaya çıkan psikolojik sorular nelerdir? |
Türk Psikologlar Derneği ve MEB listelerinde bu tabloda yer almayan deneysel psikoloji, psikometri ve eğitim psikolojisi gibi dallar da bulunur.
Klinik psikoloji nedir?
OpenStax, klinik psikolojiyi psikolojik bozukluklara ve diğer sorunlu davranış örüntülerine odaklanan, daha uygulamalı bir alan olarak tanıtır. Klinik psikologların eğitim yolu ve çalışma çerçevesi ülkeden ülkeye değişebilir; Türkiye’de “klinik psikolog” unvanı ayrıca eğitim koşullarına ve mevzuata bağlıdır. Ayrıntı için Psikolog Nedir? Klinik Psikolog Nedir ve Ne İş Yapar? yazısına bakılabilir.
Psikolojinin başlıca yaklaşımları nelerdir?
OpenStax’a göre Wilhelm Wundt, 1879’da Leipzig Üniversitesi’nde psikoloji laboratuvarını kurmuştur. Psikolojide zaman içinde farklı sorular ve yöntemler getiren çeşitli bakış açıları gelişmiştir; OpenStax’ın tarihçe bölümünde öne çıkanlar şunlardır:
- Yapısalcılık (Edward Titchener): Zihnin temel bileşenlerini inceler.
- İşlevselcilik (William James): Zihinsel etkinliğin organizmanın çevreye uyumuna nasıl yardımcı olduğuna bakar.
- Psikanaliz (Sigmund Freud): Bilinçdışı itkilerin ve erken çocukluk yaşantılarının davranışı biçimlendirdiğini öne sürer.
- Davranışçılık (John B. Watson, B. F. Skinner): Gözlenebilir davranışa ve sonuçların davranışı nasıl biçimlendirdiğine odaklanır.
- Hümanist yaklaşım (Abraham Maslow, Carl Rogers): İnsanın iyiye yönelik doğal kapasitesini ve kişisel gelişim eğilimini vurgular.
- Bilişsel yaklaşım (Noam Chomsky, Ulric Neisser): Zihnin bilimsel incelenmesini dilbilim, sinirbilim ve bilgisayar bilimlerinden yararlanarak yeniden canlandırmıştır.
Psikoloji, psikolog ve psikoterapi aynı şey midir?
Hayır; üç ifade farklı şeylere işaret eder.
- Psikoloji bir bilim dalıdır; konusu insanın düşünce, duygu ve davranışlarıdır.
- Psikolog, Türk Psikologlar Derneği’ne göre Yükseköğretim Kurulu’nun (YÖK) kabul ettiği psikoloji lisans programından mezun olanların kullandığı unvandır.
- Psikoterapi, kişinin yaşadığı duygusal, düşünsel, davranışsal ve ilişkisel güçlükleri bir ruh sağlığı uzmanı eşliğinde ele aldığı yapılandırılmış bir psikolojik destek sürecidir. Ayrıntılı bilgi için Psikoterapi Nedir? yazısına bakılabilir.
Psikiyatri ise psikolojiden ayrı olarak bir tıp dalıdır. Psikolog ile psikiyatristin eğitim yolu ve rollerindeki farklar için Psikolog ile Psikiyatrist Arasındaki Fark Nedir? yazısına bakılabilir.
Psikoloji bilgisi psikolojik destekle nasıl ilişkilenir?
Psikolojinin farklı alanlarında üretilen bilgi, psikolojik destek çalışmalarına da kuramsal zemin sağlar. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), düşünce, duygu, bedensel tepki ve davranışların birbirini nasıl etkilediğine odaklanan yapılandırılmış bir yaklaşımdır; dinamik psikoterapi ise psikanalitik gelenekten gelen psikodinamik kurama dayanır. Bu yaklaşımlar psikolojinin tamamı değil, ondan yararlanan uygulama biçimleridir.
Başka alanlardan örnekler de verilebilir. Bağlanma kuramı, çocukların bakım verenleriyle kurduğu duygusal bağın nasıl geliştiğini açıklamayı amaçlayan bir psikoloji kuramıdır. Psikolojik iyi oluş, kişinin yaşamında anlam, amaç, ilişkiler ve kişisel gelişim gibi alanlarda doyum verici ve işlevsel bir yaşam sürmesini ifade eder. Ruhsal sorunlara ilişkin bilgi ve inançlar ise ruh sağlığı okuryazarlığı kavramıyla ele alınır.
Psikoloji hakkında sık görülen yanlış anlamalar
- “Psikoloji yalnızca ruhsal sorunlarla ilgilenir.” Hayır. OpenStax’ın alt dal özetinde bilişsel, gelişim, sosyal, kişilik, endüstri-örgüt, spor ve egzersiz gibi birçok alan yer alır; klinik psikoloji bunlardan yalnızca biridir.
- “Psikoloji okuyan herkes psikoterapi yapar.” Türk Psikologlar Derneği’ne göre klinik psikolog olmak bile otomatik olarak terapi yeterliği anlamına gelmez; psikoterapist unvanı ek terapi eğitimi ve süpervizyon gerektirir.
- “Psikoloji bir bilim değildir.” OpenStax psikolojik bilimi ampirik, yani ölçülebilir verilere dayanan bir bilim olarak tanımlar; zihin doğrudan gözlenemediği için çıkarımlar dolaylı verilerle yapılır.
- “Psikoloji ile psikiyatri aynı şeydir.” Psikoloji bir bilim dalı, psikiyatri bir tıp dalıdır; eğitimleri ve rolleri farklıdır.
Uzman notu
Psikolojinin alt dalları ve yaklaşımları, bir üstünlük sıralaması değil, insan deneyimine farklı açılardan bakan çerçevelerdir. Alt dal sınıflaması kaynaklara göre değişir; bu yazıda Türk Psikologlar Derneği ve MEB listeleri ile OpenStax ders kitabının özeti esas alınmıştır.
Bilişsel davranışçı ve dinamik psikoterapi kuramlarından yararlanan bir bakış açısında düşünce, duygu, davranış ve ilişki örüntüleri birlikte ele alınır. Bu yazı kavramsal bir tanıtımdır; genel bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel bir değerlendirmenin yerine geçmez. Son gözden geçirme tarihi: 23 Ekim 2026.
Klinik Psikolog Özgün Emre Yaylacı
Sık sorulan sorular
Psikoloji ile psikiyatri aynı mıdır?
Hayır. Psikoloji bir bilim dalı, psikiyatri ise bir tıp dalıdır; eğitim yolları ve rolleri farklıdır.
Psikolojinin kaç alt dalı vardır?
Tek ve kesin bir sayı yoktur. Türk Psikologlar Derneği altı kuramsal ve on üç uygulamalı alt alan sayar; MEB sayfasında dokuz dal anılır; OpenStax ise kendi listesinin kapsamlı olmadığını belirtir.
Psikoloji bilim midir?
Evet; psikoloji gözlem, ölçme ve deney gibi bilimsel yöntemlere dayanır. Zihin doğrudan gözlenemediği için zihinsel süreçler gözlenebilir davranış, biyolojik göstergeler ve kişilerin kendi bildirimleri üzerinden dolaylı olarak incelenir.
Psikolojinin amaçları nelerdir?
MEB’in Psikoloji Dersi sayfasında, psikolojinin amaçlarında davranışı tanımlama, açıklama, tahmin ve kontrol etme kavramlarına yer verildiği belirtilir. Aynı sayfada psikolojinin konusu, alt dalları ile yöntem ve teknikleri de işlenir.
Psikoloji okumak psikolog olmak demek midir?
Türk Psikologlar Derneği’ne göre psikolog unvanını, YÖK’ün kabul ettiği psikoloji lisans programlarından mezun olanlar kullanabilir. Farklı bir lisanstan mezun olup psikolojide yüksek lisans ya da doktora yapmak tek başına bu unvanı kazandırmaz.
Psikoterapi yaklaşımları psikolojinin neresindedir?
Bilişsel davranışçı ve dinamik psikoterapi gibi yaklaşımlar, psikolojinin kuramsal birikiminden yararlanan uygulama biçimleridir. Psikoloji ise bunlardan çok daha geniş bir bilim alanıdır.
Kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hazırlanırken aşağıdaki kaynaklardan yararlanılmıştır (Türkçe ve İngilizce):
- OpenStax: Psychology 2e, 1.1 What Is Psychology? (İngilizce)
- OpenStax: Psychology 2e, 1.2 History of Psychology (İngilizce)
- OpenStax: Psychology 2e, 1.3 Contemporary Psychology (İngilizce)
- Türk Dil Kurumu: Güncel Türkçe Sözlük, “psikoloji” maddesi
- Türk Psikologlar Derneği: Sıkça Sorulan Sorular
- T.C. Millî Eğitim Bakanlığı: Psikoloji Dersi (Ortaöğretim Seçmeli), 1. Ünite: Psikoloji İle Tanışma
Bu yazı Klinik Psikolog Özgün Emre Yaylacı tarafından hazırlanmıştır. Son güncelleme: 23 Ekim 2026. İçerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı, tedavi veya kişisel yönlendirme niteliği taşımaz.
