Psikoterapi türleri, uygulama biçimine (bireysel, grup, çift ve aile gibi) ve kuramsal yaklaşıma (Bilişsel Davranışçı Terapi, dinamik psikoterapi, kişilerarası terapi gibi) göre gruplandırılabilir; tek bir kesin liste yoktur. Psikoterapi süreci tek bir yöntem ya da standart bir yol üzerinden ilerlemek zorunda değildir: kişinin başvuru nedeni, yaşadığı güçlüklerin niteliği, beklentileri ve ihtiyaçları doğrultusunda farklı yaklaşımların kuramsal ve klinik çerçevelerinden yararlanılabilir. Psikoterapinin genel tanımı için Psikoterapi Nedir? yazısına bakılabilir.
Psikoterapi türleri hangi ölçütlere göre ayrılır?
Kaynaklar türleri farklı ölçütlerle gruplar. Uludağ Üniversitesi’nin dergisinde yayımlanan bir derleme (Korkmaz, 2019), psikoterapi türlerini tedavi biçimi ve yapısına göre ele alır: bireysel, grup, çift ve aile terapisi, psikodrama ve oyun terapisi. NHS ve Royal College of Psychiatrists (RCPsych) ise daha çok kuramsal yaklaşıma göre sıralama yapar. Bu nedenle “kaç psikoterapi türü vardır?” sorusunun tek bir yanıtı yoktur.
| Ölçüt | Yanıtladığı soru | Örnekler |
|---|---|---|
| Uygulama biçimi | Görüşme kimlerle ve nasıl yapılır? | Bireysel, grup, çift ve aile terapisi; yüz yüze ya da çevrim içi |
| Kuramsal yaklaşım | Çalışma hangi kurama dayanır? | Bilişsel davranışçı, dinamik (psikodinamik), kişilerarası terapi |
| Yapı ve süre | Görüşmeler nasıl yürütülür, ne kadar sürer? | Yapılandırılmış ya da esnek; kısa ya da uzun süreli |
Bilişsel davranışçı terapi nedir?
Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), düşünce, duygu ve davranışların birbirini nasıl etkilediğine odaklanan, yapılandırılmış bir yaklaşımdır. RCPsych, BDT’yi tek bir terapi değil, bir terapi grubu olarak tanımlar ve ağırlıklı olarak geçmişten çok güncel güçlüklere odaklandığını belirtir; NHS ise terapistin kişinin düşünme ve davranma biçimini değiştirmesine yardımcı olduğunu, seanslar arasında öğrenilenlerin uygulanmasının beklendiğini ifade eder.
Dinamik (psikodinamik) psikoterapi nedir?
Dinamik psikoterapi, kişinin şimdiki duygu ve davranışlarının geçmiş deneyimlerle nasıl ilişkili olabileceğini, ilişki örüntülerini ve iç dünyasını anlamaya odaklanan bir yaklaşımdır. RCPsych, bireysel psikodinamik psikoterapinin genellikle düzenli, 50 dakikalık görüşmelerden oluştuğunu ve terapistin geçmiş ile bugün arasında bağlantı kurmaya yardımcı olduğunu belirtir.
Kişilerarası, destekleyici ve diğer yaklaşımlar nelerdir?
Kaynaklarda sık anılan diğer yaklaşımlardan bazıları şunlardır:
- Kişilerarası terapi: NHS’e göre kişi ilişkilerindeki sorunları konuşur ve bunlarla baş etme yollarını öğrenir; RCPsych, sorunların ilişkilerin işleyişiyle nasıl bağlantılı olabileceğinin anlaşılmasının amaçlandığını belirtir.
- Danışmanlık ve destekleyici yaklaşımlar: NHS’e göre kişi düşünce, duygu ve deneyimlerini konuşur, terapist kişinin kendi çözümlerini bulmasına yardımcı olur; NIMH destekleyici danışmanlığı, sıkıntı veren konuların ele alınması ve duygusal destek alınması olarak tanımlar.
- Bilişsel analitik terapi: RCPsych’e göre çoğunlukla 16 seans civarında süren kısa bir terapidir ve bilişsel ile psikodinamik yaklaşımlardan türetilen teknik ve anlayışlardan yararlanır.
- Çift ve aile terapisi: NHS’e göre çiftler ilişkilerindeki sorunlar üzerinde bir terapistle birlikte çalışır; RCPsych, çift ve aile içindeki ilişkilerle çalışan yaklaşımları da tanımlar.
NHS ayrıca EMDR ve farkındalık temelli bilişsel terapiyi (MBCT) de sıralar. Terimlerin kapsamı ve kullanımı kurumdan kuruma değişebilir.
Bireysel, grup, çift ve aile terapisi arasındaki fark nedir?
Bu ayrım, kuramdan çok görüşmenin kimlerle yapıldığıyla ilgilidir. NHS, bazı terapilerde grup ya da bireysel görüşme seçeneği sunulabileceğini belirtir; RCPsych ise herhangi bir yaklaşımın grup içinde de uygulanabileceğini, grupların genellikle benzer sorunlara sahip kişilerden oluştuğunu ifade eder. Yetişkinlerle yürütülen bireysel çalışma için Yetişkin Bireysel Psikoterapisi Nedir? yazısına bakılabilir.
Bir uzman birden fazla yaklaşımdan yararlanabilir mi?
NIMH’e göre terapist tek bir temel yaklaşımı kullanabileceği gibi birden fazla yaklaşımın öğelerini de bir araya getirebilir; bu tercih terapistin eğitimine, kişinin ihtiyaçlarına ve ele alınan soruna bağlıdır. RCPsych de yaklaşımların birçok ortak amaç ve tekniği paylaştığını belirtir. Aynı kaynak, aynı anda birden fazla ayrı psikoterapi sürecine devam edilmesini önermez; bu, tek bir süreç içinde farklı yaklaşımların öğelerinden yararlanılmasından farklı bir durumdur. İki temel yaklaşımın karşılaştırması için BDT ile Dinamik Psikoterapi Arasındaki Fark Nedir? yazısına bakılabilir.
Hangi yaklaşımın uygun olduğuna nasıl karar verilir?
RCPsych, en uygun terapinin sorunun türüne, şiddetine ve ne kadar süredir devam ettiğine bağlı olduğunu belirtir ve bu konuda uzman görüşü alınmasını önerir. Kişinin beklentileri, çalışma biçimine dair tercihleri ve uzmanla kurulan uyum da bu değerlendirmenin parçasıdır. Seçim ölçütleri, ilk görüşmede sorulabilecek sorular ve uyum hissedilmediğinde yapılabilecekler için Hangi çalışma biçiminin uygun olduğu nasıl değerlendirilir? yazısına bakılabilir.
Uzman notu
Yaklaşımların adları bir sınıflama sağlasa da klinik çalışmada kişi bir etikete yerleştirilmez; çalışmanın odağı kişinin yaşam öyküsü, ilişkileri ve tekrar eden örüntüleri üzerinden şekillenir. Bir yaklaşımın adını bilmek sürecin nasıl işleyeceğine dair genel bir fikir verir; ancak çalışmanın ayrıntıları kişiye göre farklılaşır.
Bilişsel davranışçı ve dinamik psikoterapi kuramlarından yararlanan bir bakış açısında, bugünkü belirtileri sürdüren döngülerle ilgilenmek ile bu döngülerin ilişkilerdeki ve geçmişteki kökenlerini anlamak birbirini dışlamaz. Hangi yaklaşımın ya da hangi bileşimin uygun olduğu genellikle ancak bir değerlendirme sürecinden sonra netleşir; bu yazıdaki bilgiler o değerlendirmenin yerine geçmez.
Klinik Psikolog Özgün Emre Yaylacı
Sık sorulan sorular
Psikoterapi türü kaç tanedir?
Tek bir kesin liste yoktur; kaynaklar türleri uygulama biçimine ya da kuramsal yaklaşıma göre gruplar. Aynı yaklaşım için farklı kurumlar farklı adlar ya da alt başlıklar kullanabilir.
En etkili psikoterapi türü hangisidir?
Bu sorunun herkes için geçerli tek bir yanıtı yoktur. RCPsych, uygun terapinin sorunun türüne, şiddetine ve süresine bağlı olduğunu; kişisel etkenlerin de çok önemli olduğunu belirtir.
Bir uzman tek bir yaklaşımla mı çalışır?
NIMH’e göre terapistler tek bir temel yaklaşımı kullanabileceği gibi birkaç yaklaşımın öğelerini birlikte de kullanabilir. Bu tercih; terapistin eğitimine, ele alınan soruna ve kişinin ihtiyaçlarına bağlıdır.
BDT tek bir yöntem midir?
RCPsych, BDT’yi tek bir terapi değil, bir terapi grubu olarak tanımlar. Bu nedenle BDT adı altında farklı teknikler ve uygulama biçimleri bulunabilir.
Aynı anda iki farklı psikoterapiye devam edilebilir mi?
RCPsych, aynı anda birden fazla psikoterapi sürecine devam edilmesini önermez. Böyle bir ihtiyaç ya da tereddüt varsa süreci yürüten uzmanla konuşmak ve çalışma biçimini birlikte gözden geçirmek uygun olabilir.
Kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hazırlanırken aşağıdaki kaynaklardan yararlanılmıştır (Türkçe olarak belirtilen dışındakiler İngilizcedir):
- NHS (Birleşik Krallık Ulusal Sağlık Hizmeti): Types of talking therapies
- Royal College of Psychiatrists: Psychotherapies and psychological treatments
- Royal College of Psychiatrists: Cognitive behavioural therapy (CBT)
- NIMH (ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü): Psychotherapies
- Korkmaz (2019), Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi: Yapısına göre psikoterapi türleri ve etik meseleler (Türkçe)
Bu yazı Klinik Psikolog Özgün Emre Yaylacı tarafından hazırlanmıştır. Son güncelleme: 23 Ekim 2026. İçerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı, tedavi veya kişisel yönlendirme niteliği taşımaz.
