İkincil travmatik stres, bir kişinin travmatik bir olayı doğrudan kendisi yaşamamasına rağmen, bu olayı yaşayan birinin deneyimine tanık olması, onu dinlemesi ya da olayın görüntü ve anlatılarına tekrar tekrar maruz kalması sonucunda ortaya çıkabilen stres tepkileridir.
İkincil travmatik stres nedir?
Kavram özellikle travma yaşayan kişilerle çalışan ruh sağlığı uzmanları, sağlık çalışanları ve afet görevlileri gibi yardım meslekleri bağlamında ele alınmıştır. NCTSN (ABD Ulusal Çocukluk Çağı Travmatik Stres Ağı), ikincil travmatik stresi bir başkasının doğrudan yaşadığı travmatik deneyimleri duymaktan kaynaklanan duygusal sıkıntı olarak tanımlar ve belirtilerinin travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) belirtilerini andırdığını belirtir. Türkçe alanyazında kavram “dolaylı travma” olarak da geçer ve bireyin bir olaya tanık olması, olaya ilişkin bilgiye sahip olması ya da işi nedeniyle dolaylı olarak maruz kalması sonucunda yaşadığı stres tepkisi olarak aktarılır (Gürkan ve Yalçıner, 2017). Belirtilerin bir tanıya karşılık gelip gelmediği ise ancak kapsamlı bir klinik değerlendirmeyle belirlenebilir.
İkincil travmatik stres kimlerde ve ne sıklıkla görülebilir?
Yardım mesleklerinde çalışan kişilerin yanı sıra; ağır hastalık, kaza ya da şiddet yaşayan yakınlarına bakım veren kişilerde ve afet, savaş ya da şiddet olaylarına ilişkin haber ve görüntülere sık maruz kalan kişilerde de benzer tepkiler görülebilir. Tepkilerin ortaya çıkması; maruziyetin sıklığına ve yoğunluğuna, kişinin kendi geçmiş deneyimlerine, destek sistemlerine ve baş etme yollarına bağlı olarak değişir.
NCTSN, travma yaşamış kişilerle çalışan terapistlerin %6 ile %26’sının, çocuk koruma alanında çalışanların ise %50’ye varan bölümünün ikincil travmatik stres ya da buna yakın durumlar açısından yüksek risk altında olduğunu bildiren çalışmalardan söz eder; ağır vaka yükü ile sosyal ya da kurumsal yalnızlık riski artırabilir. Türkiye’de ruh sağlığı alanında çalışanlarla yapılan bir araştırmada (Zara ve İçöz, 2015) katılımcıların %44,9’unun ortalamanın üzerinde, %25,4’ünün yüksek düzeyde ikincil travmatik stres yaşadığı saptanmıştır (Gürkan ve Yalçıner, 2017’den aktarılmıştır).
Haberler ve sosyal medya yoluyla dolaylı maruziyet ikincil travmatik stres yaratabilir mi?
Araştırmalar, kitlesel travmatik olaylara ilişkin medya içeriğine yoğun ve tekrarlayan maruziyetin bazı kişilerde stres belirtileriyle ilişkili olabildiğini göstermiştir. Örneğin Boston Maratonu saldırılarının ardından yaklaşık 4.700 yetişkinle yapılan çevrim içi bir ankette (Holman, Garfin ve Silver, 2014), olaya ilişkin medya içeriğine günde altı saat ve üzerinde maruz kalan kişilerde akut stres düzeylerinin, olaydan doğrudan etkilenen kişilere kıyasla daha yüksek olduğu bildirilmiştir. Sosyal medya, olay görüntülerinin hızla ve çoğu zaman filtrelenmeden yayılmasına yol açabildiği için maruziyetin süresini ve yoğunluğunu artırabilir; ancak bu alandaki araştırmalar sürmektedir ve her kişide aynı etkinin ortaya çıkacağı söylenemez.
TSSB ölçütleri açısından durum farklıdır: DSM-5, elektronik medya, televizyon, film ya da görüntüler yoluyla edinilen maruziyeti iş ile ilgili olmadıkça travmatik maruziyet saymaz; sosyal medya çağında bu kuralın yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini savunan görüşler de vardır (Shoval-Zuckerman ve Horesh, 2025).
Belirtileri neler olabilir?
İkincil travmatik stres tepkileri kişiden kişiye değişebilir. NCTSN, belirtilerin TSSB belirtilerini andırdığını; olayın yeniden yaşanması, artan uyarılmışlık ve kaçınma tepkilerinin görülebildiğini belirtir. Yaygın olarak tanımlanan bazı örnekler şunlardır:
- Olayla ilgili istenmeyen düşünce ve görüntülerin tekrar tekrar zihne gelmesi
- Olayı hatırlatan haber, kişi ya da durumlardan kaçınma
- Sürekli tetikte olma, irkilme ve gerginlik
- Uyku güçlüğü ve kâbuslar
- Kaygı, çaresizlik, umutsuzluk, suçluluk, öfke ya da duygusal küntleşme
- Yorgunluk, dikkat ve konsantrasyon güçlüğü; bedensel yakınmalar
Bu belirtiler başka nedenlerle de ortaya çıkabilir; belirtilerin varlığı tek başına ikincil travmatik stres anlamına gelmez.
İkincil travmatik stres, merhamet yorgunluğu, vekaleten travma ve tükenmişlik nasıl ayrılır?
Bu kavramlar birbirine yakındır ve alanyazında birbirinin yerine kullanılabilir; tanımlar yazardan yazara değişebilir. Aşağıdaki özet, NCTSN’nin ayrımına dayanmaktadır.
| Kavram | Kısaca | Öne çıkan nokta |
|---|---|---|
| İkincil travmatik stres | Bir başkasının doğrudan yaşadığı travmatik deneyimi duymaktan kaynaklanan duygusal sıkıntı | Belirtiler TSSB’yi andırır; en az bir dolaylı maruziyetle ortaya çıkabilir |
| Merhamet yorgunluğu | Figley’nin ikincil travmatik stres için daha az damgalayıcı bir ad olarak önerdiği terim | Çoğu zaman ikincil travmatik stresle eş anlamlı kullanılır |
| Vekaleten travma (vicarious trauma) | Travma yaşamış bir kişiyle empatik ilişki kuran terapistin iç deneyimindeki değişiklikler | Güven, güvenlik, kontrol, saygınlık ve yakınlık alanlarındaki birikimli bilişsel değişimlere odaklanır |
| Tükenmişlik | Duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarıda azalma | Genel mesleki stresten gelişir; dolaylı travma maruziyetine özgü değildir |
Gürkan ve Yalçıner (2017), alanyazında ikincil travmatik stres yerine tükenme, eşduyum yorgunluğu, karşıt aktarım ve bilişsel değişim gibi terimlerin de kullanıldığını belirtir. Tükenmişlik hakkında ayrıntılı bilgi için Tükenmişlik Nedir ve Psikoterapide Nasıl Ele Alınır? yazısına bakılabilir.
İkincil travmatik stres psikoterapide nasıl ele alınır?
Psikoterapide önce kişinin hangi tür maruziyetlerle karşılaştığı, belirtilerin ne zaman başladığı ve günlük yaşamı nasıl etkilediği birlikte anlaşılmaya çalışılır. Süreçte duygu düzenleme ve baş etme becerileri, maruziyetin düzenlenmesi, kişinin kendi sınırlarını fark etmesi ve gerekli olduğunda travma odaklı çalışmalar ele alınabilir. Hangi yaklaşımın uygun olduğu kişinin ihtiyaçlarına ve klinik değerlendirmeye göre belirlenir.
NCTSN, ikincil travmatik stres müdahalelerinin etkililiğine ilişkin kanıtın sınırlı olduğunu; bilişsel davranışçı stratejilerin ve farkındalık temelli yöntemlerin ise umut verici uygulamalar olarak öne çıktığını belirtir. Duygu düzenleme konusunda daha fazla bilgi için Duygu Düzenleme Nedir? ve Kaygı, Stres ve Duygu Düzenleme Güçlükleri Nelerdir ve Psikoterapide Nasıl Ele Alınır? yazılarına, bilişsel davranışçı yaklaşım için ise Bilişsel Davranışçı Terapi Nedir? yazısına bakılabilir.
Bireysel ve kurumsal düzeyde neler düşünülebilir?
Haber ve sosyal medya maruziyetinde
- Haber ve sosyal medya tüketimi için bir süre sınırı belirlemek ve özellikle uyku öncesinde bu içeriklerden uzak durmak
- Aynı görüntü ve videoları tekrar tekrar izlememek; videoların otomatik oynatılmasını kapatmak
- Bilgiyi güvenilir ve doğrulanmış kaynaklardan almak (bkz. Ruh Sağlığı Okuryazarlığı Nedir?)
- Uyku, beslenme ve hareket gibi temel rutinleri korumak
- Duygularını güvendiği kişilerle paylaşmak
Yardım mesleklerinde
NCTSN, ikincil travmatik stresi önlemede en önemli stratejinin psikoeğitim, beceri eğitimi ve süpervizyon üçlüsü olduğunu; vaka yükünün dengelenmesinin, esnek çalışma düzeninin ve işyerinde öz bakım gruplarının da önleyici olabileceğini belirtir. Gürkan ve Yalçıner (2017) de düzenli mesleki süpervizyonu ve destek gruplarını anar. Bu bilgiler genel niteliktedir.
Ne zaman bir ruh sağlığı uzmanına danışılabilir?
Belirtiler günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurulabilir; bu konuda daha geniş bilgi için Psikolojik destek ne zaman düşünülebilir? yazısına bakılabilir. Kişinin kendine zarar verme düşünceleri varsa, bunları tek başına taşıması gerekmez; güvendiği birine söylemesi ve bir sağlık kuruluşuna başvurması önerilir. Yakın bir tehlike söz konusuysa 112 Acil Çağrı Merkezi’ne ulaşılabilir veya en yakın hastanenin acil servisine başvurulabilir; mümkünse kişinin yalnız kalmaması önemlidir.
İkincil travmatik stres hakkında sık görülen yanlış anlamalar
- “İkincil travmatik stres yalnızca ruh sağlığı uzmanlarında görülür.” Kavram yardım meslekleri bağlamında tanımlanmıştır; ancak bakım veren yakınlarda ve haber ya da görüntülere sık maruz kalan kişilerde de benzer tepkiler görülebilir.
- “Haberleri izleyen herkes etkilenir.” Medya maruziyetinin etkisi kişiden kişiye değişir; süre, yoğunluk, geçmiş deneyimler ve destek sistemleri rol oynar.
- “Başkasının yaşadıklarından etkilenmek bir zayıflıktır.” NCTSN, ikincil travmatik stresin travma yaşamış çocuklarla çalışan profesyoneller için yaygın bir mesleki risk olarak kabul edildiğini belirtir.
Uzman notu
Dolaylı maruziyet söz konusu olduğunda kişinin tepkisini yalnızca olayın niteliği değil; kişinin kendi geçmiş deneyimleri, o dönemdeki yükü ve destek ağı da biçimlendirir. Bu nedenle aynı habere ya da aynı anlatıya farklı kişilerin farklı tepkiler vermesi beklenebilir; klinik çalışmada bu tepkiler kişinin yaşam öyküsü bağlamında anlaşılmaya çalışılır.
Bilişsel davranışçı ve dinamik psikoterapi kuramlarından yararlanan bir bakış açısında düşünce, duygu, davranış ve ilişki örüntüleri birlikte değerlendirilir. Hangi yaklaşımın ya da hangi bileşimin uygun olduğu genellikle ancak bir değerlendirme sürecinden sonra netleşir; bu yazıdaki bilgiler o değerlendirmenin yerine geçmez.
Klinik Psikolog Özgün Emre Yaylacı
Sık sorulan sorular
İkincil travmatik stres ile travma sonrası stres bozukluğu aynı şey midir?
Belirtiler benzer olabilir; ancak ikincil travmatik stres, travmatik olayı doğrudan yaşamayan kişide dolaylı maruziyetle ortaya çıkan tepkileri ifade eder. TSSB ise belirli tanı ölçütlerinin karşılanmasını gerektirir; örneğin haber ve görüntülere maruz kalma, iş ile ilgili olmadıkça travmatik maruziyet ölçütünü karşılamayabilir.
Merhamet yorgunluğu ile ikincil travmatik stres aynı mıdır?
NCTSN, merhamet yorgunluğunun Figley tarafından ikincil travmatik stres için daha az damgalayıcı bir ad olarak önerildiğini ve çoğu zaman bu terimin yerine kullanıldığını belirtir. Tanımlar yazardan yazara değişebilir.
Haberleri takip etmek herkeste ikincil travmatik stres yaratır mı?
Hayır. Medya maruziyetinin etkisi kişiden kişiye değişir; maruziyetin süresi ve yoğunluğu, kişinin geçmiş deneyimleri ve destek sistemleri gibi etkenler rol oynar.
Kişi ikincil travmatik stresten kendini nasıl koruyabilir?
NCTSN, psikoeğitim, beceri eğitimi ve süpervizyonu temel önleme stratejisi olarak sayar; uyku, beslenme ve egzersiz gibi temel rutinlerin de önemli olduğunu ekler. Bu müdahalelerin etkililiğine ilişkin kanıt ise sınırlıdır.
İkincil travmatik stres için ne zaman destek düşünülebilir?
Belirtiler uzun süredir devam ediyorsa, uyku, iş ve ilişkileri belirgin biçimde etkiliyorsa psikolojik destek düşünülebilir. Kişinin kendine zarar verme düşünceleri varsa bir sağlık kuruluşuna başvurulması, yakın bir tehlike söz konusuysa 112 Acil Çağrı Merkezi’ne ulaşılması önerilir.
Kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hazırlanırken aşağıdaki kaynaklardan yararlanılmıştır (Türkçe olanlar ayrıca belirtilmiştir, diğerleri İngilizcedir):
- NCTSN (ABD Ulusal Çocukluk Çağı Travmatik Stres Ağı, 2011): Secondary Traumatic Stress: A Fact Sheet for Child-Serving Professionals
- Gürkan, A. ve Yalçıner, N. (2017): Sağlık Çalışanlarında İkincil Travmatik Stres. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 6(2), 90–95 (Türkçe)
- Holman, E. A., Garfin, D. R. ve Silver, R. C. (2014): Media’s role in broadcasting acute stress following the Boston Marathon bombings. PNAS, 111(1), 93–98
- Shoval-Zuckerman, Y. ve Horesh, D. (2025): The DSM-5 exclusion of media exposure to traumatic events: A critical reexamination in light of the October 7, 2023, attacks. Psychological Trauma, 17(7), 1548–1550
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Giresun İl Sağlık Müdürlüğü: Hangi Durumlarda 112 Aranmalıdır? (Türkçe)
Bu yazı Klinik Psikolog Özgün Emre Yaylacı tarafından hazırlanmıştır. Son güncelleme: 23 Ekim 2026. İçerik genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı, tedavi veya kişisel yönlendirme niteliği taşımaz.
